تاريخچه زمين لرزه هاي بزرگ در ايران

ايران كشوري لرزه خيز است. ايران بر روي يكي از دو كمربند بزرگ لرزه خيزي جهان موسوم به «آلپا» قرار دارد و هر از گاهي زمين لرزه هاي بزرگي در آن به وقوع مي پيوندد.

از سال 1340 تاكنون زمين لرزه هاي مختلف و در مواقعي ويران كننده مناطق مختلف كشور را با خسارات و تلفات سنگيني روبه رو كرده است كه آخرين آنها، زمين لرزه صبح روز جمعه ۶ دي ماه ۱۳۸۲شهرستان بم مي باشد.

آخرين زمين لرزه در ايران كه در سال 79 و در دو استان زنجان و قزوين با قدرت 2/5 در مقياس ريشتر به وقوع پيوست، مناطق طارم، خدابنده، ابهر، خرمدره و سلطانيه و همچنين بويين زهرا را لرزاند و خسارت ها و تلفاتي به بار آورد. بيش از 500 نفر بر اثر وقوع اين زمين لرزه كشته شدند.

بزرگترين زمين لرزه اي كه در سالهاي اخير در ايران به وقوع پيوست مربوط به 31 خرداد 1369 در استانهاي گيلان و زنجان با قدرت هفت و سه دهم در مقياس ريشتر بود. اين زمين لرزه بيش از 40 هزار كشته برجاي گذاشت كه خونبارترين زمين لرزه در ايران به حساب مي آيد. اين زلزله در عرض چند ثانيه حدود و هزار و 100 كيلومتر مربع كه 27 شهر و 1871 روستا را در برمي گرفت، ويران كرد. اين در حالي است كه ديگر كشورهاي منطقه مانند، تركيه، سوريه، ارمنستان و يا افغانستان نيز به دليل قرار گرفتن در اين خط زلزله با تعداد بيشماري از اين قبيل زمين لرزه ها رو به رو هستند. دانشمندان گفتهاند كه دليل اين پديده در بستر اقيانوسها كه نشانه هاي حركت شبه قاره هند به سمت قاره هاي آسيا و اروپا را آشكار مي سازد، نهفته است.

قاره هند از 30 ميليون سال گذشته با سرعتي معادل 10 سانتي متر در سال به سمت قاره هاي اروپا و آسيا حركت كرده است و در زمان حاضر اين سرعت به پنج سانتي متر در سال كاهش پيدا كرده است. فهرستي از زمان و ميزان قربانيان زمين لرزه هاي به وقوع پيوسته در ايران در ذيل به طور خلاصه ارائه مي شود :

- آوريل سال 1960 (فروردين / ارديبهشت 1339) 450 تن در شهر لار، واقع در جنوب كشور كشته شدند.

- سپتامبر 1962 (شهريور / مهر 1341) 11 هزار تن كشته و 200 روستا در غرب تهران ويران شد. .

- اوت 1968 (مرداد / شهريور 1347) حدود 10 هزار تن در استان خراسان جان سپردند.

زلزله تهران

براي بررسي زلزله تهران بايد دو مورد لرزه خيزي شهر تهران و آسيب هاي وارده بر شهر تهران در اثر زلزله را مورد بررسي قرار داد.

1- زلزله خيزي تهران و گسل هاي آن :
تهران از كوهپايه هاي جنوبي البرز آغاز مي شود و تا دشت ري امتداد پيدا مي كند . در كوهپايه تهران با دو فرونشست و سه رشته بلندي مواجه هستيم :
بلندي ها :
1- سعادت آباد ، شميران ، دزاشيب
2- تپه هاي امانيه ، الهيه ، قيطريه ، فرمانيه
3- طرشت ، عباس آباد
فرونشست هاي :
1- اوين ، تجريش ، نياوران
2- داووديه

بلندهاي شماره يك يعني سعادت آباد و شميران و دزاشيب توسط گسل نياوران روي فرونشست اوين تجريش رانده شده است ، بلندي هاي شماره دو يعني امانيه ، الهيه ، فرمانيه توسط گسل محموديه از شمال بروي فروشست هاي اوين تجريش نياوران قرار گرفته اند ، اين تپه ها از سمت جنوب بروي فرونشست داووديه قرار مي گيرند ، بلندي هاي طرشت و عباس آباد از سمت شمال بوسيله گسل داووديه بروي فرونشست داووديه رانده شده اند .
و اما در سطح دشت تهران تا ري با فرونشست بزرگ ري مواجه هستيم كه در آن گسل هاي معروف ري و كهريزك قرار دارد .

2- گسل هاي اصلي تهران :
گسل مشا - فشم ، گسل شمال تهران ، گسل نياوران ، گسل تلو پايين ، گسل محموديه ، گسل شيان و كوثر ، گسل شمال ري ، گسل جنوب ري ، گسل کهريزك ، گسل گرمسار ، گسل پيشوا ، گسل پارچين البته گسلهاي فرعي زيادي در سطح شهر تهران موجود مي باشد مانند نارمك ، شادآباد ، داووديه ، عباس آباد ، باغ فيض و ...
با توجه به تعداد بسيار زياد گسل ها در سطح تهران و سوابق تاريخي فعاليت اين گسل ها به اين نكته كه روزي نه چندان دور تهران با زلزله عظيم مواجه خواهد شد پي مي بريم ، در سوابق تاريخي شهر تهران زلزله هاي بزرگي مانند زلزله ۱/۷ دماوند در 1830 ، ۲/۷ ريشتري سال 1117 ميلادي در كرج ، 7/7 ريشتري طالقان در سال 958 ميلادي ، ۱/۷ ريشتري ري در سال 855 ميلادي و بسياري ديگر زلزله هاي بالاي 7 ريشتر در تاريخ شهر تهران ثبت شده است . دوره بازگشت زلزله هاي تهران در حدود 150 الي 200 سال مي باشد ، بخاطر اينكه از آخرين زلزله نيرومند بيش از 170 سال گذشته است خطر زلزله در تهران بسيار بالا مي باشد .

3- آسيب هاي وارده بر شهر تهران :
بصورت خلاصه مي توان آسيب ها را بصورت زير بيان كرد
ريزش ساختمان هاي مسكوني ، تجاري ، اداري - قطع و خرابي لوله هاي آب و گاز - قطع شبكه برق - خرابي و مسدود شدن راهها و پلها
بيشتر ساختمان هاي شهر تهران جزو ساخت و سازهاي قديمي مي باشد كه مقاومت چنداني در برابر زلزله ندارند و حتي در ميان ساخت و سازهاي جديد بعلت سودجويي و ساخت وسازه هاي غيرمجاز بيشتر اين ساختمانها در برابر زلزله پايدار نخواهند بود ، حتي در بسياري از ساخت و سازهايي كه در آن اصول مهندسي عمران و پايداري در برابر زلزله را رعايت كرده اند بخاطر پديده هايي چون روانگريي بعلت بالا بودن سطح تراز آب در شهر تهران و نوع خاك بعضي مناطق شاهد خرابي ساختمانها بر اثر زلزله خواهيم بود.

سطح آب هاي زيرزميني و مشكل زلزله در تهران :
شايد يكي از مهم ترين عوامل خرابي در زلزله پديده روانگرايي در خاك در زير پي سازه ها مي باشد ، بعلت اينكه جلوي خرابي سازه بر اثر نيروي افقي زلزله را مي توان با تدابيري گرفت ، اما در خاك هاي ماسه اي و از آنجايي كه بيشتر خاكهاي سطح شهر تهران از نوع آبرفتي و ماسه اي مي باشند بعلت عدم وجود كانال هاي فاضلاب و بالا آمدن سطح تراز آب ، لايه اي سست ماسه اي و اشباع از آب را تشكيل داده است كه بر اثر زلزله اين لايه حالت خميري گرفته و ساختماني كه حتي بر اثر نيروي افقي زلزله خراب نمي شود را در خود واژگون مي كند و ساختمان بر حسب ميزان زلزله كج يا كاملا" واژگون مي شود . اين مسئله از آنجا مهم است كه در قسمت هاي جنوبي تهران تراكم جمعيت بسيار بالا مي باشد و همينطور سطح تراز آب هاي زيرزميني بسيار بالا بوده ، بطوريكه در بعضي مناطق مانند بازار با كندن زمين تا عمق 5 متر به آب خواهيم رسيد . بهترين چاره براي اين مشكل احداث كانالهاي فاضلاب مي باشد كه موجب پايين رفتن سطح آب زيرزميني مي گردد ، البته سطح آبهاي زميني به آرامي پايين خواهد رفت و مدت زمان زيادي نسبتا براي اين موضوع مورد نياز مي باشد ، البته با پايين رفتن سطح آب احتمال پديد آمدن نشست هايي در سازه ها وجود دارد .
يكي ديگر از عوامل تخريب سازه ، احداث سازه ها در شيب بسيار زياد و همچنين احداث ساختمانها در لبه شيرواني ها بخصوص در نواحي شمالي تهران مي باشد كه خطرهاي زمين لغزش و سنگ ريزش را در پي دارد ، بطوريكي كه خاك زير ساختمان به حركت در آمده و در زير ساختمان مي لغزد.
نشست هاي ناگهاني در اثر زلزله يكي ديگر از خطرهاي زلزله مي باشد ، در خاكهاي سست و دستي مانند يوسف آباد و نواحي جنوب تهران خاك داراي پتانسيل بسيار بالايي براي نشست مي باشد كه نيروي زلزله اين پتانسيل را فعال مي سازد ، اين مشكل در نواحي مانند ميدان ونك ، گاندي ، خيابان مطهري و عباس آباد كه در اثر تسطيح تپه ها بوجود آمده اند بسيار جدي مي باشد .
پيامدهاي زلزله در تهران آنقدر زياد است كه حوصله اي خواننده خارج است مشكلاتي چون ناامني و آشوب بعد از زلزله نيز وجود دارد كه مربوط به حوزه روانشناسي و جامعه شناسي مي باشد . عدم وجود گروه هاي امداد و نجات ، قطع لوله هاي آب و شبكه برق ، آتش سوزي ناشي از تركيدن لوله هاي گاز و بسياري مشكلات ديگر بر خود مشكل زلزله دامن زده و بحران را جدي تر مي كند

هموطنان عزيز حادثه ,سانحه و فاجعه زمان و مكان نمي شناسد پس براي رويا روي با حوادث داشتن آموزش و آمادگي الزامي است .


((فاجعه بيش از همه به كساني آسيب مي رساند كه توان مقاومت در برابر حادثه را ندارند. ))

فرهاد شرف پور مربی امداد و نجات
برای تماس با من با پست الكترونيك
mosaferaseman2002@yahoo.com





  
نویسنده : farhad sharafpour ; ساعت ٩:۳٩ ‎ق.ظ روز شنبه ٢ آبان ،۱۳۸۳